ASOSIASAUN MANE KONTRA VIOLENSIA (AMKV)

Dili-Timor Leste / Rede Feto Timor Leste

Asosiasaun Mane Kontra Violensia (AMKV) hanesan organizasaun national ida nebe foka liu ba enkoraja mane nia partisipasaun iha luta ba igualdade Jeneru. AMKV formalmente harii hanesan organizasaun nao govermental iha tinan 2002 ho membru la too ema nain 10. Maibe ho prosesu atividade nebe AMKV halao, agora besik ema nain 200 sai ona membru AMKV. Membru sira laos deit hela iha Dili laran maibe sira mos hela iha Ulmera-Liquisa, Behau-Manatuto, Talitu-Aileu, Iliomar/Natura-Lospalos, Gleno-Ermera, Auhun-Dili no fatin seluk seluk tan.

Visaun AMKV :

  • Komunidade Timor Leste nebe demokratis no livre husi diskriminasaun no violensia
  • Komunidade nebe moris iha igualdade nia laran
  • Livre husi diskriminasaun baseia igualdade ba jeneru, moris igualdade justisa no ekonomia nia laran husi aspeitu oi-oin iha komunidade nia moris

Misaun AMKV :

  • Halao edukasaun popular baseia ba igualdade jeneru no justisa ba direitu humanus
  • Hamoris konsensia komunidade baseia ba igualdade jeneru
  • Hamoris rede serbisu entre mane no feto I individual sira nebe mak iha interese ba luta igualdade jeneru nia iha rurais.
  • Halao advokasia husi nivel nasional to’o base.

Atividade nebe AMKV halao :

  • Dezemvolve uluk relasaun serbisu ho organizasaun, grupu, ema importante sira hodi bele kolia “ajenda komun ida”.
  • Halo actividade espesifiku hanesan, diskusaun ho lian nain/autoridade local sira iha nivel suco.
  • Organiza refleksaun internal ho mane sira.
  • Organiza joven mane sira hodi tein hamutuk.
  • Organiza membru AMKV rasik hodi fahe brosur iha mikrolet laran no diskute direitamente ho sira.
  • Halao treinamentu skill ba chefe de suco sira, nebe mak sai ona memberu AMKV hodi sira bele sai focal point iha distritu.
  • Organiza workshop hamutuk ho participante feto sira, hodi ita bele hatene oinsa mane sira rona feto sira ninia perpektiva. Ida nee hanesan test ida ba membru AMKV rasik.

ASOSIASAUN MANE KONTRA VIOLENSIA (AMKV) - TIMOR LESTE

Farol-Dili. Tel.7264240. Email: kontraviolensia2002@yahoo.com

SAIDA MAKA KOMUNIDADE RURAIS HANOIN KONA-BA VIOLENSIA DOMESTIKA

Dili-Timor Leste / Rede Feto Timor Leste

Atu komemora Loron 16 Aktivismu Kontra Violensia, Rede Feto hamutuk serbisu hamutuk ho AMKV no FINAHADA komesa loron 4 Dezembru 2007, halao workshop iha 5 sub distritu Los Palos hanesan Luro, Tutuala, Iliomar, Moro no Los Palos Kota. Objetivu husi workshop ida ne’e mak atu bele hanoin fila fali feto nia luta ba movimentu para bele hetan sira nia direitu, no livre husi violensia domestika. Durante Workshop ne’e pergunta barak mosu relasaun ho problema nebe akontese iha uma laran. Saida deit mak sira husu ba fasilitador sira, mai ita tuir hakerek ida ne’e.

P: Violensia mosu laos deit iha nivel ki’ik maibe iha nivel a’as mos iha. Nudar organizasaun nebe interese ba problema violensia domestika oinsa ita bo’ot bele buka solusaun no rezolve problema hirak ne’e?

R: Violensia Domestika bele mai husi ema ki’ik no ema bo’ot. Timor Leste agora ratifika ona lei kona ba CEDAW (Konvensaun atu Halakon Diskriminasaun Kontra Feto). Dala ruma problema violensia domestika bele mosu iha daerah isoladu, ida nee bele sai responsibilidade husi autoridade lokal hanesan : Chefe de Aldeia, Chefe do Suco, Conselho de Suco, Chefe do Posto, Polisia atu bele buka dalan para bele hetan solusaun diak.

P: Ami sinte katak kultura ne’e diak ba povo Timor atu bele hametin relasaun familia. Maibe kultura Timor mos bele kria violensia hasoru feto. Favor esplika klean liu tan atu ami bele komprende.

R: Kultura ne’e diak duni atu bele hametin nafatin relasaun familia entre mane san ho feto san. Maibe kuando ita hare fila fali realidade maka akontese nunka mais beneficiaries ba labarik feto nebe atu kaben; beneficiaries ne’e ba deit nia tiu, na’an no inan-aman. Saida maka akontese kuando sira hari’i uma kain ida, dala ruma mosu konflito (baku malu,tolok malu imklui soe malu). Husi hahalok ne’e mosu violensia oin-oin, nebe feto sempre hasoru.

P: Iha uma kain ida ladun iha transparansia kona ba orsamento. Fen sempre husu atu sosa buat ruma maibe hau la fo tamba osan laiha. Kuando iha uma laran orsamento la sufsenti no mosu problema aihan laiha, ne’e violensia ka lae?

R: Ne’e Violensia duni, tamba kuando ita nia uma laran laiha sufiseinte ba aihan ne’e ita dehan violensia ekonomia; laiha nutrisaun mos tama iha violensia ekonomia.

P: Kuando ami nudar laen ba toos, sira iha uma atu tein, hare labarik no seluk tan. Durante hau fila almosu seidauk pronto, hau hakilar, no tolok tan, tamba hau hamlaha. Fen ninia knar atu tein, fase roupa no seluk. Hau halo hanesan ne’e, violensia direitu feto nian ka lae?

R: Direito entre feto no mane nian hanesan deit. Desde ita nia moris iha mundu ita iha ona direito atu moris, direito hetan aihan, direito atu hetan edukasaun, saude, foti desizaun, servisu, hili ita nia fen ka laen no seluk tan. Direito ho knar dala ruma ita nudar ema sempre interpreta sala nomos tamba ita nia hanoin katak feto ninia knar no direito la hanesan ho mane, ne’e sala. Knar ita nudar fen ho laen hanesan deit iha fatin hot-hotu maibe tamba tradisaun Timor Leste ne’ebe sei uza sistema patriarki halao feto hanesan segundu klase. Ita hare husi aspeitu direito umanus, feto ho mane iha direitu hanesan, tamba mane mos bele tein, feto mos bele ba toos. Ne’e laos viola sira ninia direito tamba dala ruma feto servisu barak liu duke mane. Kuandu ita hadomi ita nia fen, tenki kria komunikasaun ne’ebe diak atu la bele hakilar malu, tamba hakilar no tolok bele mosu violensia.

P. Kona ba violensia domestika nebe fen laen baku malu, depois sira lori keixa ne’e ba polisia. Hau sente laran todan, imos ba chefe de Aldeia sira, tamba tauk ami rezolve iha uma laran deit (rezolve liu adat). Ami sente ne’e diak?

R. Kuando ita bo’ot sira tauk atu ba keixa (liu-lui ba inan feto sira, oan feto sira), ita sempre vitima nafatin tamba dala ruma problema ne’e bele akontese fila fali iha familia laran. Laen sira sente no hanoin katak bele halo fali depois fo kulpa deit liu husi adat. Ne’e ladiak. Labele tauk atu keisa no hato’o keisa ba chefe do aldeia, Suco, Concelho Suco, Chefe de Posto, Polisia nudar Autoridae lokal. Tanba ne’e sira nia knar atu bele responde populasaun ninia nesesidade. Agora Timor Leste mos ratifika tiha ona lei ida nebe fo proteje ba feto liu husi diskriminasaun hot-hotu ho naran: CEDAW= Convensaun Atu halakon Diskriminasaun Kontra Feto.

P: Ohin ita dehan katak violensia seksual iha ba labarik sira nebe iha tinan ki’ik (tinan 10 ba kraik), tamba saida maka ita dehan violensia seksual. Ita hatene katak seksual ne’e diak no laiha obrigasaun?

R: Los duni, kuandu laiha obrigasaun (halo tamba gosta malu, ne’e laos violensia), maibe kuando ita halo relasaun seksual ho labarik sira nebe tinan 10 ba kraik ne’e naran violensia seksual. Ami dehan hanesan ne’e tamba ita viola sira nia direitu atu bele moris livre iha sosiedade nia let. Labarik tinan 10 ba kraik mos seidauk bele hatene diak no a’at ba sira nia moris. Tamba ne’e bele fo impakto ba sira ninia saude iha futuru.

P: Feto ho mane namora to’o hetan oan. Maibe durante labarik ne’e moris, mane lakohi fali nia namora. Tamba tauk moe, feto nia inan-aman rezolve problema ne’e liu husi adat (uza sistema tradisional) nebe fo multa deit ba mane. Ne’e tama violensia ka lae?

R.: Kuando problema ne’e rezolve liu husi sistema tradisional, ita bele dehan ne’e diak. Maibe feto ne’e sai vitima nafatin, tamba dala ruma mane sira bele halo fila fali hahalok ne’e ba feto seluk. Agora Timor Leste iha ona lei kona ba oinsa atu bele rezolve problema ne’e liu husi prosesu tribunal, atu oan ho fen bele hetan responsabel husi mane to’o labarik ne’e bo’ot ona (tinan 17), liu husi mane nia riku soin (Salario, Rai, natar no seluk tan).

P: Primas ho primus gosta malu, maibe inan & aman la fo, ne’e violensia ka lae?

R.: Ida ne’e naran violensia tamba inan & aman viola oan nia direitu atu hili ninia fen ka laen. Ema seluk labele foti desizaun ida ne’e tamba ne’e direito ema idak-idak nian (maske nia hanesan inan & aman). Tamba inan aman la fo nia oan direitu ida ne’e, sira nia oan bele stres no hetan moras oi-oin. Ne’e violensia psikolojia.

P: Fen ho laen selingkuh. Fen selingkuh ba mane seluk, mane mos selingkuh ba feto seluk. Ne’e violensia ka lae?

R: Hau sente kazu ne’e ladun akontese, maibe kuando iha duni depende ba feto ho mane nebe selingkuh. Se sira domin nafatin no laiha impaktu ba sira nia uma laran, ne’e hau sente laos violensia. Maibe kuando sira hatene depois to’o baku malu, ketak malu ne’e bele tama violensia fisiku tamba baku malu, bele mos tama violensia psiokolojia, tamba bele mosu stres no bulak.

P: Oinsa ita atu bele uza ita nia direito kuando inan-aman obriga ita atu kaben ho mane no feto nebe ita la gosta. Ema sempre dehan labele kontra inan-aman ninia hakarak, atu labele kona malisan (kutukan). Ida ne’e tama iha violensia ka lae?.

R.: Kultura, ema iha nebe deit sempre iha, nomos kultura nebe bele hasae ita ninia dignidade. Maibe iha kultura balu bele mos viola fali ema seluk ninia direito atu hili ita nia fen/laen. Ne’e direito ema idak-idak nian nebe ema seluk labele obriga. Ohin ita esplika katak kaben ho mane no feto nebe ita la gosta ne’e viola ita ninia direito, tamba sistema tradisaun ita nebe tenki tuir atu labele hetan malisan. Impaktu husi ne’e ba ita nia moris hanesan familia ida nebe bele akontese hanesan : ketak malu lalais, baku malu no seluk tan. Ne’e tama iha violensia ona.***

MANE HANESAN PARSEIRU ATU HALAKON VIOLENSIA HASORU FETO

Deklarasaun BANGKOK Setembru 2007 / Rede Feto Timor Leste

Konferensia Bangkok halao iha loron 3-4 fulan Setembru 2007 liu husi inisiativa Governu Thailandia, Eskritoriu Rejional UNIFEM ba Leste no Sudueste Aziatiku ho mos suporta husi Komite Nasional UNIFEM Australia no Singapura.

Konferensia Bangkok ne’e halao ho objectivu atu hamosu forum iida iha rejiaun leste no Sudueste Aziatiku ba mane hanesan parseiru no avogadu atu sira bele partilla ho feto sira, dalan nebe mane sira halo atu hakottu violensia hasoru feto iha sira nia asaun pessoal nomos sira nia papel iha instituisaun ne’ebe sira serbisu.

Objectivu ida ne’e mosu tamba haree katak iha nesesidade boot tebes atu hamosu liu husi dalan nebe sistematiku, groupu importante mane nian atu halao advokasia kona ba valor no praktika nebe umanu no sensitiva hodi nunee feto no mena foin sae sira, mane no feto adultu sira bele hamutuk harii kultural no komunidade nebe iha paz, seguransa nomos igualdade iha relasaun jeneru nian.

Konferensia Bangkok halibur hamutuk ema 220 husi nasaun 11 no parseiru dezenvolvimentu ho ajensia nasaun unidas nebe ativu iha area igualdade jeneru.

Konferensia ida ne’e hamosu deklarasaun Konferensia Bangkok kona ba mane hanesan parseiru atu halakon violensia hasoru feto. Partisipante ne’ebe partisipa iha Konferensia Bangkok deside pontu 7 importante hanesan tuir mai ne’e :

  1. Partisipasaun mane, mane foin-sa’e no mane adultu hanesan parseiru no advogadu iha kombate hasoru violensia liu-liu violensia hasoru feto;
  2. Parseiru ida ne’e tenke halo iha nivel hotu, hahu husi ida-idak ninia uma-kain hodi hamosu kultural non violenta iha familia nia laran;
  3. Mane adultu iha responsibilidade boot tebes atu hatudu iha sira nia moris no serbisu loron-loron hahu kedas husi uma aran, katak ho praktika deit mak bele hadae’t kulutra non violensia ba ema seluk;
  4. Instituisaun estadu ne’ebe iha nasaun barak mane mak sei domina tenki sensivel duni ba kestaun violensia hasoru feto, liu-liu instituisaun justica, seguransa no hirak ne’ebe hato’o serbisu sosial ba populasaun hanesan saude, solidaridade sosial, edukasaun no seluk tan
  5. Enforsu hirak ne’e hotu tenki halibur komponente hotu iha sosiedade nia laran, hanesan ema sidadun simples, ema nebe serbisu ba estadu, ema nebe serbisu iha organizasaun sosiedade civil, imprezariu, lider komuntarius nomos lideres konfisoens relijiozas

Deklarasaun Bangkok

  1. Mane tenki hamriik iha oin tuir tradizaun hatudu ona, laos atu simu deit “barlaque” maibe defende feto husi violensia;
  2. Hamrik iha oin, signifika mos sai ezemplu hodi hanorin oan mane nomos oan feto sira atu hatene reispeita malu iha ida-idak ninia diferensa jeneru, personalidade no karakter hodi nune’e bele hadook husi violensia;
  3. Mane ne’ebe hamriik iha estadu nia ooin, tenki hatene reispeitu feto hahu husi sira nia hahalok lor-loron too fali iha politika, lejislasaun no serbisu ne’ebe sira tenki hato’o hodi prevene violensia no proteje feto ne’ebe mak sai vitima ba violensia;
  4. Mane iha Timor Leste tenki hahu organiza aan diak liu-tan hodi bele partisipa ho metodu ne’ebe efisiente atu kombate violensia hasoru feto atu bele sai parseiru ne’ebe kridive no advogado ne’ebe ma efeitivu iha kazu importante boot ida iha nia rain.

Mai ita halokan violensia kontra feto iha Timor Leste!

Women’s Justice Unit - JSMP selebra loron dizaseis dias kampanha kontra Violensia iha Restaurante Maubere.

Dili- Timor Leste, 6 Dezembru 2006 / JSMP - Press Release,

Iha loron 5 de Dezembro 2006, WJU-JSMP selebra loron dizaseis dias kampanha kontra Violensia ho tema “HAPARA VIOLENSIA, PROMOVE DIREITUS HUMANUS, HAMORIS PAZ NO JUSTISA IHA FAMILIA, KOMUNIDADE NO NASAUN” iha Maubere Restaurante Dili. Iha selebrasaun ne’e mais ou menus ema nain 39, inklui feto sira ne’ebe serbisu iha area justisa hanesan Juiza, Procuradoria, Defensoria Publiku, Advogada, UNPOL, PNTL, NGO nasional ne’ebe durante ne’e serbisu iha area genero hotu-hotu marka prezensa iha han meio-dia hamutuk ne’e.

Aktividade ida ne’e hetan suporta hosi OXFAM Australia nomos UNIFEM. Seremonia ne’e hahu ho abertura hosi Acting Directora JSMP Sra. Maria Vasconselhos nebe hato’o introdusaun kona-ba papel Unidade Feto (WJU) iha JSMP nomós objectivu hosi actividadi ne’e. Alein ne’e Coordenador UNIFEM Timor Leste Sra. Milena Pires hato’o lia menon husi karta ne’ebe Directora Exevutiva UNIFEM haruka. Iha tempu ne’e mos representante hosi Oxfam Australia Sr. Mario Araujo, nebe iha nia lia menon hateten katak NGO sira ne’ebe mak durante ne’e servisu iha asuntus gender ou ajuda feto maluk sira atu servisu hamutuk nomós suporta/reforsa linha servisu lalos atu halo compitisaun.

Antes han meio dia sei iha seksaun ida nebe Sra. Juiza Jacinta hosi Tribunal Recurso nomos Sr. Luis de Oliveira husi Victim Support Service (VSS) JSMP, sira idak-idak apresenta materia kona-ba oinsa feto liu-liu vitima ba kazu violensia seksual nomós violensia domestika atu asesu ba justisa formal, lei ne’ebe atu proteze direitu feto vitima, nomós oinsa atu suporta ou fó assistensia ba vítima durante ne’e. Iha aprezentasaun materia ne’e Sra, Juiza Jacinta hateten katak to’o ohin loron seidauk iha lei ida espesifiku atu regula kona-ba protesaun vitima nian, maibe lei ne’ebe aplika ba kazu ne’e mak hanesan kodigu penal ne’ebe Timor leste adopta hosi Indonesia liu-liu artigu 356 KUHP kona-ba ofensas corporais (akontese iha familia nia laran hanesan aman/inan ba oan, oan ba man/inan) bele kategori hanesan hahalok Violensia Domestika nomos artigu 285 KUHP kona-ba Violasaun seksual. Alein ne’e Juiza Jacinta mos hateten katak NGO sira ne’ebe mak suporta ba vítima atu fo koragem nafatin ba vítima atu la dada fali sira nia kazu. Iha parte seluk aprezentasaun materia husi Sr. Luis Oliveira katak tuir sira nia esprensia durante ne’e fó asistensia legal ba vitima feto no labarik husi krimi violensia domestika no violensia seksual, sira senti katak feto ne’ebe hanesan vítima ladun hetan protesaun husi lei ne’be aplikabel iha Timor Leste. Nune’e mós autor lei nain sira ne’ebe atende kazu violensia domestika no violensia seksual ladun sensitivu. Tanba ne’e vítima sira hotu ne’ebe VSS akompaña no fornese asistensia legal ladu’un hetan rejultadu ne’ebe justu tuir lei konstituisuan RDTL nian. Sr. Luis Oliveira mos rekomenda katak ita hotu tenke tau iha idak-idak nia hanoin kona-ba prinsipiu katak “ Lialos sempre mai hosi vitima” signifika katak atu hare nomos tetu ba interese vítima nian iha prosesu justisa. Tanba vítima mós nu’udar parte integral iha kontestu prosesuál iha kazu krimi ida nia laran.

Depois de aprezentasaun materias ne’e, kontinua ho han meiudia hamutuk. Kontinua alao diskusaun grupu ho objektivu atu identifika problema ne’ebe mak vitima violensia seksual no violensia domestika infrenta liu-liu atu assesu ba Justisa Formal, protesaun no mos asistensia ka suporta ne’ebe nesesariu. Rezultado husi diskusaun grupu ne’e konsege identifika problema nomós fo rekomendasaun hirak ne’ebe mak tuir mai ne’e :

Iha grupu mais ou menus hat mak identifika problema kuaze hotu-hotu hato’o katak kazu violensia domestika antes krizi nomos depois de krizi, barak liu halo mediasaun iha nivel polisia, dalaruma mós to’o deit iha Gabinete Prokuradoria nian no la kontinua ba to’o tribunal, sidauk iha lei espesifik kona ba protesaun ba testamunha inkliu vítima, nomós la dun iha sosializasaun kona ba lei ne’ebe aplikabel.

Nune’e mós hanesan assistensia ka suporta ba vítima violensia domestika no violensia seksual, hosi Advogado ou NGO ne’ebe fo assistensia hanesan VSS, FOKUPERS, PRADET kona-ba kazu rua ne’e ladu’un iha assesu ba informasaun. Kondisaun ida ne’e sai pior liu tan tamba liu-liu iha capital Dili Polisia VPU la funsiona, nune’e vítima husi kazu rua ne’e ladu’un assesu ba justisa formal tamba problema lingua no mós polisia ne’ebe atu responde ba situasaun vítima iha situasaun emergensia iha nivel inisiu mak Polisia Internasional ho interpreter ne’ebe ho indentidade maskulino ka mane.

Bazeia problema hirak ne’ebe grupu hat ne’e identifika, kada grupu hato’o sira idak-idak nia rekomendasaun katak: kona-ba protesaun, presiza lei ida espesifiku hanesan lei violensia domestika, grupu sira ne’e mos ejiji para lei violensia domestika atu aprova lalais. No mos kona-ba assistensia karik bele iha advogado espesifik atu bele akompaña vítima husi faze investigasaun iha nivel polisia to’o Procuradoria no mós ba to’o tribunal hodi kopera ho autor tribunal sira hanesan Polisia no mós procurador hodi bele fo assistensia ne’ebe diak ba vitima ba kazu rua ne’e.

Ikus liu Juiza Maria Natercia mos reforsa rekomendasaun hirak ne’e no fo komentario katak nia rasik nu’udar feto nia iha sentimentu ba feto ne’ebe sai vitima ba kazu rua ne’e. Maske nune’e, nia rasik labele halo buat ida tamba nia Juiza ida tenke hatuur nia an imparsialmente, ne’e duni nia rekomenda katak bainhira advogado ou NGO ruma ne’ebe fo asistensia ba feto ou akompaña vítima ba tribunal tenke prepara ka fó kouragem ba vítima atu koalia los, la bele hanorin vítima kona ba faktus nomós la bele lohi iha tribunal tamba hahalok hanesan ne’e hanaran simulasaun vítima ou vítima inventa nia deklarasaun. Hahalok ne’e tui lei konsidera hanesan mos kontra lei.

Seremonia ida ne’e hetan antusiasmu hosi partisipantes hotu, ne’ebe lao durante horas tolu nia laran komesa hosi 12 : 00 Htl to’o 15 : 00 Htl.